26.08.2008 - Seba mirov bikaribe kar û barê xwe birêve bibe, bijî û bi civakên din re têkilîyê deyne, mecbûre ziman bikarbîne. Heke ev kes û yan civak li gundekî û yan heremekê be û gelê wê jî tenê bi zimanekî biaxive wê hingê di têkilîyê ji ber zimên tu pirsgirêk dernakeve holê û pêdivîya kesî bi wergerê tuneye. Lêbelê dema ku civak ji neteweyên cihê cihê pêk werê, di navbera wan de cudahîya ziman hebe, wê çaxê bêgav hewcedarî bi werger û wergêr heye.
A ji ber vê di nav mirovahîyê de werger pêdivîyeke gelekî mezin e. Lewra cîhana ramanê gelekî berfireh û tevlihev e. Bi qasî jimara gel û civakan, raman û nêrînên ji hevdu cihê hene. Her weha bi qasî wan cihêtîyan, sînor û navbir jî di navbera wan raman û bawerîyan de hene. Belkî ji van asteng û navbiran ya herî bi bandor cihêtîya zimên e. Lêbelê karê wergerê ji bo vê astenga mezin ji holê rake hêmaneke pir girîng û yekane ye.
Seba ji holê rakirina vê navbira mezin, werger karekî pir pêwîst e. Lewma seba millet, civak û çandên cihê, ji hevdu fêmbikin û têkilîyê daynin, navgîna wergêr û wergerê bikaranîne. Ji ber vê, di vî karî de armanca wergerê ew e ku ew berhema ku ji zimanekî xerîb hatîye nivîsîn bi alîkarîya wergêr bal bi zimanekî din were wergerandin bigihêje ber destê civakeke mayî. Bi vî tehrî ew civak û milletê zimanê wê berhemê nizane, bi wesîla wergerê dikare ji wê berhem û çanda beyanî/xerîb îstifade bike.
Lêbelê çawa ku di hemû kar û kirinê mirov de kêmasî û xeletî pêk tên, her wisa di warê wergerê de jî ev cure çewtî rûdidin. Ji ber vê li ser rêbaz, bingeh û pîvanên werger û û wergêrîyê de gelek niqaş pêk hatine. Helbet armanca van niqaş û nirxandinan çakbûn û têkûzîya vî karê girîng e.
Ez jî dixwazim di derbarê pirsgirêkeke wergerê de; ango wergera ji wergerê de çend tiştan bêjim. Bi min wergera herî baş û dilê mirov pê xweş dibe ew e ku werger ji berhema eslî, bi zimanê wê yê pêşîn were wergerandin. Bi vî tehrî berhemê ji serkanîya wê were wergerandin û loma dê zelal û xweş be. Tiştekî melûm e herdem ava doxkanîyê ji ya serkanîyê şelîtir û bi xilt e. A wergera ji wergerê jî mîna vê ye. Di dema wergerê de him di wateyê de û him jî aheng û wêjeya berhemê de lawazî pêk tê. Hetta di hinek werger bi vî tehrî dibine guraxwarî. Ji ber van kêmasî û çewtîyan ya herî qenc ew e ku werger ji eslê wê were wergerandin da ku çewtîyên mîna şaşfêmkirin, jibîrkirin û serragavkirinê kêm bin.
Ligel van kêmasî û neyînîyan gelek caran wergera ji wergerê ji ber neçarîyê pêktê. Wekî tê zanîn ji ber ku jimara kesên kurdî dixwînin kêm e, lewma karê weşangerîya kurdî pêş neketîye û dezgehên vî şixûlî dikin hindik in û yên dikin jî seba wergerandina berhemên beyanî tu plan û xebatên wanê taybet tune ne. Heke jimara kesên bi kurdî dixwînin zêde be û weşanxane jî ji xwe re bernameyên wergerê çê bikin û ji bo vî karî jî pisporê wan zimanê ku dê jê berhem werine wergerandin bêne girtin û berhem ji eslê wan werine wergerandin, helbet wê hingê pirsgirêka wergera ji wergerê jî dê derneketa holê û yan jî qet nebe dê kêm bûya. Lê mixabin rewşa me ya îro berevajî vê ye û piranîya wergêran li gor tercîha xwe ya şexsî û hezkirina xwe berheman hildijbêrin û werdigerînine kurdî. Paşê bi hezar tika û rica didine çapkirin. Ango vî karî ne ji bo qezenckirina peran, lê ji bo xizmeta ziman û wêjeya kurdî dikin. Helbet ji van wergeran beşek jî ji zimanên duyem û sêyem tên kirin. Heke mirov rabe vê weke gunehkarî bibîne, evê bibe neheqîyeke mezin. Lewra ev ji neçarîyê pêktê. Kesên ku zimanê wan berheman yê orjînal dizanin xwe bi wergerê nawestînin û pê giro nabin û hinek kesên dinê ku dilê wan bi kurdî dişewite û dixwazin pirtûkxaneya kurdî dewlemend be, bi vê mebestê ji zimanên dizanin wergera bo kurdî dikin.Heke meriv jî rabe hê serde wanê bi dilekî sax radibin wergerê dikin, dixebitin ku tawanbar bike evê şewqa wan bişkêne. Tiştê divê were kirin ew e ku mirov dezgehan saz bikin ku kesên karê wergerê dikin berhev bikin û wana bidine xebatê û wergeran ji eslê wan bidine kirin. Lê heke ev ne mimkûn be, heya ku derfet çêbin divê rexnegir ji bo serraskirina wan wergerên ji wergeran tên kirin, rexna bikin û rêberîya wan bikin.
22 Aralık 2008 Pazartesi
Rewşenbîr Û Yan Rihspî
15.07.2008 - Di derheq mijara rewşenbîrîyê de ez dixwazim balê bikşînime ser têgeha rihspî. Belê her çendî peyva rewşenbîr, ronakbîr û hwd bên karanîn jî li gor raya min peyva rihspî resentir e. Lewra gava qala rewşenbîr tê kirin ew kesê ku dunyadîtî, zana û rêberîya civaka xwe dike tê bîra mirov.
Rewşenbîr ew kes e ku xwedî zanîn û pirsporî ye û ji bo civaka xwe dibe pêşîvan û rêzan. Her çendî di dîroka ramanê de ji bo rewşenbîrîyê demek û qonaxeke dîrokî were destnîşankirin jî bi raya min ev ne tiştekî rast e. Lewra ev mijara rewşenbîrîyê li gor pîvanên objektîf nikare bê kifşkirin. Ji ber vê kesekî li gor civakekê û yan bawerîyekê rewşenbîr tê qebûl kirin, tu lê dinihêrî li cem civak û yan bawerîyeke din kesekî paşverû ye û mirovan bervî tarîyê dibe. Her weha ji destpêka dîrokê heya nika her dem mirovên ahilê rêber hebûne û rê dane li ber civaka xwe.
Gava ku mijara me rewşenbîr û rewşenbîrîya kurdî be, li gor min peyva rihspî dikare di wateya rewşenbîr/ronakbîr de were bikaranîn, heta ez dibêjim peyva rihspî ya herî baş e. Lewra di nav gelê kurd de rihspî di nav civakê de mirovê zana û xwedî tecrûbe ye. Civaka xwe nas dike. Dema pirsgirêkek derkeve civak diçe xwe diavêje wî û ji wî dixwaze çareserîya herî maqûl û bi dad peyda bike. Îro jî gava qala rewşenbîyê tê kirin, ev peywir û erka hêja tê bîra mirov. Lê dibe ku hinek bêjin na peyva rihspî ne di wateya rewşenbîr de ye û ev girêdayî bi temen û cîyê mirovê di nav gel de ye. Naxêr, bi qasî ku ez dizanim rewşenbîrî jî di encama tecrûbe û pêvajoya hînbûnê pêk tê. Lewma rewşenbîr û rihspî di heman wateyê de ye.
Wekî me li jor jî qala wê kir ev mijareke bi niqaş e û ji bo her raman û civakê pîvan û mercên wê diguherin. Ji ber ku ev meseleya rewşenbîrîyê pir berfireh e ji ev nivîs têrê nake. Lê meriv dikare bi kurtasî xusûsîyetên rewşenbîr weha rêz bike:
Rewşenbîr; kesekî zana ye, hay li civaka xwe û her weha dunyayê heye, çand, bawerî û hêjahîyên civaka xwe dizane. Li gel vê kêmasî û pirsgirên milletê xwe jî dizane. Ji ber vê, di derheq van babetan de difikire û ji bo çareserîya wan dixebite.
Seba miroveke wekî rewşenbîr were qebûl kirin, tenê divê ji bo xêr û bextewarîya civaka xwe bixebite. Gava kesek ji bo derd û kula civakê tevbire, li ser çareserîyan bifikire û rêberîyê bike, ew rewşenbîr e.
Ji bo kesek bibe rewşenbîr ne pêwîst e ku nivîskar be û yan pirtûkên wî hebin. Lêbelê dibe kur aman û xebatên xwe nivîsîbe û yan jî dabe nivîsandin.
Lê tiştekî pêwîst û girîng heye ku divê rewşenbîr tucar xwe ji dûr civaka xwe negire, wana piçûk nebîne. Gava mirovek xwe ji ser civaka xwe re bibîne, qîymetê nede civakê, bîr û bawerîyên wan, ew tucar nikare bi ser keve û bibe rihspîyê wan. Çimkî ew kes êdî ne ji wan e û bi çavê neyar û beyanîyan li wan dinihêre. Ji vê gotina me neyê fêmkirin ku em dibêjin bira kesê rewşenbîr hemû xeletî û nerindîyên civakê bipejirîne û pê qayîl be. Ji vê armanca me ew e ku divê rewşenbîr xwe ji civakê bihesibîne, bi pirsgirêk û kulên wan re eleqedar be û ji bo çêkirina wan bixebite. Lewra serkeftina wî her bi vê girêdayîye.
Rewşenbîr ew kes e ku xwedî zanîn û pirsporî ye û ji bo civaka xwe dibe pêşîvan û rêzan. Her çendî di dîroka ramanê de ji bo rewşenbîrîyê demek û qonaxeke dîrokî were destnîşankirin jî bi raya min ev ne tiştekî rast e. Lewra ev mijara rewşenbîrîyê li gor pîvanên objektîf nikare bê kifşkirin. Ji ber vê kesekî li gor civakekê û yan bawerîyekê rewşenbîr tê qebûl kirin, tu lê dinihêrî li cem civak û yan bawerîyeke din kesekî paşverû ye û mirovan bervî tarîyê dibe. Her weha ji destpêka dîrokê heya nika her dem mirovên ahilê rêber hebûne û rê dane li ber civaka xwe.
Gava ku mijara me rewşenbîr û rewşenbîrîya kurdî be, li gor min peyva rihspî dikare di wateya rewşenbîr/ronakbîr de were bikaranîn, heta ez dibêjim peyva rihspî ya herî baş e. Lewra di nav gelê kurd de rihspî di nav civakê de mirovê zana û xwedî tecrûbe ye. Civaka xwe nas dike. Dema pirsgirêkek derkeve civak diçe xwe diavêje wî û ji wî dixwaze çareserîya herî maqûl û bi dad peyda bike. Îro jî gava qala rewşenbîyê tê kirin, ev peywir û erka hêja tê bîra mirov. Lê dibe ku hinek bêjin na peyva rihspî ne di wateya rewşenbîr de ye û ev girêdayî bi temen û cîyê mirovê di nav gel de ye. Naxêr, bi qasî ku ez dizanim rewşenbîrî jî di encama tecrûbe û pêvajoya hînbûnê pêk tê. Lewma rewşenbîr û rihspî di heman wateyê de ye.
Wekî me li jor jî qala wê kir ev mijareke bi niqaş e û ji bo her raman û civakê pîvan û mercên wê diguherin. Ji ber ku ev meseleya rewşenbîrîyê pir berfireh e ji ev nivîs têrê nake. Lê meriv dikare bi kurtasî xusûsîyetên rewşenbîr weha rêz bike:
Rewşenbîr; kesekî zana ye, hay li civaka xwe û her weha dunyayê heye, çand, bawerî û hêjahîyên civaka xwe dizane. Li gel vê kêmasî û pirsgirên milletê xwe jî dizane. Ji ber vê, di derheq van babetan de difikire û ji bo çareserîya wan dixebite.
Seba miroveke wekî rewşenbîr were qebûl kirin, tenê divê ji bo xêr û bextewarîya civaka xwe bixebite. Gava kesek ji bo derd û kula civakê tevbire, li ser çareserîyan bifikire û rêberîyê bike, ew rewşenbîr e.
Ji bo kesek bibe rewşenbîr ne pêwîst e ku nivîskar be û yan pirtûkên wî hebin. Lêbelê dibe kur aman û xebatên xwe nivîsîbe û yan jî dabe nivîsandin.
Lê tiştekî pêwîst û girîng heye ku divê rewşenbîr tucar xwe ji dûr civaka xwe negire, wana piçûk nebîne. Gava mirovek xwe ji ser civaka xwe re bibîne, qîymetê nede civakê, bîr û bawerîyên wan, ew tucar nikare bi ser keve û bibe rihspîyê wan. Çimkî ew kes êdî ne ji wan e û bi çavê neyar û beyanîyan li wan dinihêre. Ji vê gotina me neyê fêmkirin ku em dibêjin bira kesê rewşenbîr hemû xeletî û nerindîyên civakê bipejirîne û pê qayîl be. Ji vê armanca me ew e ku divê rewşenbîr xwe ji civakê bihesibîne, bi pirsgirêk û kulên wan re eleqedar be û ji bo çêkirina wan bixebite. Lewra serkeftina wî her bi vê girêdayîye.
Çend Pirsgirêkên Kujêrê Li Ber Nivîskariya Kurdî
25.05.2008 - Ji bo piranîya nivîskarên kurd, bi qasî ku ez dizanim ciyekî wanê taybet ê ji bo nivîs û lêkolînê hatiye veqetandin tuneye. Lewra piraniya wan ji bo debara xwe û malbata xwe bêgav in di karekî din de –ango karekî bi nivîs û lêkolînên kurdî re ne eleqedar e dixebitin. Ji ber vê yekê xwendin, lêkolîn û nivîsên xwe tenê çaxê ji vî karê xwe vala dibin dikarin bikin. Ji bo mînak ez nivîsên xwe piranî li malê, dinivîsim. Çimkî ez bi piranî nikarim li kar, bi karê nivîs û lêkolînê re mijûl bibim. Lê carna çaxê derfet çêbe –ew jî pir kêm caran- li kar jî van xebatana dikim. A nika vê nivîsê ez li ciyê xebatê dinivîsim. Lê belê ji bo nivîskarek bikaribe li ser mijarê baldar be, karekî baş pêk warê, ev havir, ango ciyê kar û mal, ne ciyekî gengaz e. Seba nivîsê divê ciyekî bêdeng û hisê ku tenê ji bo vî karî tê bikaranîn hebe.
Wekî tê zanîn ji bo lêkolîn û nivîsê çavkanî û dokîman divên. Lê ji ber rewşa heyî çaxê nivîskarekî kurd lêkolînekê bike nikare çavkaniyên di derbarê kurdan de li pirtûkxaneyên fermî bibîne û ji wan îstifade bike. Jixwe rewşa me ya aborî jî ne baş e ku bikarin hemû çavkanî û berhemên pêwîst bikirin. Ji ber vê jî berhema ku ji hemû çavkaniyên pêwîst îstifade nake nabe xebateke baş û serketî. Seba ku lêkolîn û nivîskariya kurdî pêşbikeve û serkeftî be divê ji dokuman û çavkaniyên pêwîst îstifade bike. Ji bo vê jî divê pirtûkxaneya kurdî hebe. Hemû pirtûk, kovar û çavkanîyên bi kurdî û yên di derbarê kudan de têde hebin. A hemû kesên bixwazin bikaribin ji vê sazîya berfireh bi hêsanî û bêpere jê îstifade bikin.
Her wiha ji bo nivîskarek bikaribe coş û kelecan bixebite divê bizanibe ku ew xebat û nivîsên wî yên bên weşandin û bigihêje ber destê civakê. Lewra encax bi vî tehrî mirov dikare bi rehetî û bêwestan lêkolîneke dûr û dirêj bike. Gava kesek dest bi xebatê bike, lê heke bawer neke ku ev ked û xebata wî bê weşandin, a wê hingê hêviya wî dişkê û di vê xebata xwe de bi hewes û dil û can naxebite. Lewra min gelek caran dîtiye ji ber van sedeman mirovan dev ji werger û nivîsê berdane.
Lê belê îro ev yeka gelekî guheriye. Meriv dema bala xwe dide çapemenî û weşangerîya kurdî hêviya mirov xurt dibe. Lewra îro ji bo belavkirina berhemên kurdî nîmetekî mîna înternetê heye. Lewra ji bo malperekê mesrefekî wisa zêde tuneye û mirov dikare bi hêsanî xebat û nivîsên xwe li ser înternetê biweşîne û bigihîne her çar niqarê cîhanê. Her wiha ji bo înternetê wisa sînor jî tune. Bi min divê mirov herî zêde li ser înternetê bixebite. Jixwe mirov dikare înternekê wekî qada ceribandinê û gengeşîyê jî bikar bîne. Ango mirov dikare berhema xwe pêşyê li ser înternetê belav bike û piştî rexne û nirxandinan wê li ser kaxizê bide çapkirin. Ez wisa bawer dikim ku evê ji bo berhemên çakê têkûz bibe rêbazeke qenc. Tiştekî dinê yê înternetê heye, gelekî girîng e nivîskar, xwendevan yekser hev du nasbikin, bi hev du re têkiliyê deynin. Her wiha bi xêra înternetê gelek kesên teze dest bi nivîsê dikin, dikarin nivîsên xwe biweşînin û lewma ev derfeteke pir mezin e. Her wiha çaxê xebatên kurdî li ser înternetê werine weşandin wê hingê kesên nikarin berhemên kurdî bikirin dikarin bi xêra înternetê wana bixwînin û ji wan sûdwerbigirin.
Di hêla din de tiştekî divê bê kirin ew jî ew e ku mirov ji bo karê weşangerîyê sponsoran peyda bike. Ango hinek karmend û dewlemendên bi bîrewerê ku xwe bidine li ber vî karî, ji bo pêşketin û geşbûna weşangerî û pirtûkxaneya kurdî derkevin, wê hingê rewşa xirab dê gelekî baş be. Yek jî divê ev kes yên dewletî bi vê alîkariya xwe hêviya qezenc û karê nekin. Vê tenê ji bo xizmetê bikin.
Pirseke dinê ya ku gotî were çareserkirin jî zimanê berheman e. Dema ziman standart nebe di warê weşan û nivîsandinê de tevlihevî û alozîyên mezin dertên holê. Ji ber vê tevliheviyê kesên ku teze dest bi xwendin û nivîsandina kurdî dikin nikarin zû bi zû fêrbin û ev yek alî ber wan dibe astengeke mezin. Divê ev yeka bi awayekî baş bê çareserkirin da ku rê li ber hînbûn û geşbûnê vebe.
Tiştekî din jî ew e ku em bi xwe jî pirtûkên kurdî bi awayekî baş naşopînin û naxwînin. Paşê em radibin hinekê din tawanbar dikin û hemû gunehan diavêjine stûyê xelkê. Lê tiştekî din jî heye; mirov li ser înternetê danasîn û reklama gelek pirtûkên nû dibîne, lê ji ber ku li Ewropa û yan jî li Başûr têne çapkirin em nikarin ji piraniya wan îstifade bikin. Ji bo çaresariya vê pirsgirêkê divê şîrketeke belavkirinê hebe û pirtûkan bişîne her deverê cîhanê.
Rêja pirsgirêkên nivîskariya kurdî gelekî dirêj e, ev ên sereke ne. Çaxê ev çareser bibin dê rewşeke baş derkeve holê û ji bo çareseriya wan kêşeyên din jî dê bibe pêngaveke pêşîn. Bi hêviya wan rojên xweş…
Wekî tê zanîn ji bo lêkolîn û nivîsê çavkanî û dokîman divên. Lê ji ber rewşa heyî çaxê nivîskarekî kurd lêkolînekê bike nikare çavkaniyên di derbarê kurdan de li pirtûkxaneyên fermî bibîne û ji wan îstifade bike. Jixwe rewşa me ya aborî jî ne baş e ku bikarin hemû çavkanî û berhemên pêwîst bikirin. Ji ber vê jî berhema ku ji hemû çavkaniyên pêwîst îstifade nake nabe xebateke baş û serketî. Seba ku lêkolîn û nivîskariya kurdî pêşbikeve û serkeftî be divê ji dokuman û çavkaniyên pêwîst îstifade bike. Ji bo vê jî divê pirtûkxaneya kurdî hebe. Hemû pirtûk, kovar û çavkanîyên bi kurdî û yên di derbarê kudan de têde hebin. A hemû kesên bixwazin bikaribin ji vê sazîya berfireh bi hêsanî û bêpere jê îstifade bikin.
Her wiha ji bo nivîskarek bikaribe coş û kelecan bixebite divê bizanibe ku ew xebat û nivîsên wî yên bên weşandin û bigihêje ber destê civakê. Lewra encax bi vî tehrî mirov dikare bi rehetî û bêwestan lêkolîneke dûr û dirêj bike. Gava kesek dest bi xebatê bike, lê heke bawer neke ku ev ked û xebata wî bê weşandin, a wê hingê hêviya wî dişkê û di vê xebata xwe de bi hewes û dil û can naxebite. Lewra min gelek caran dîtiye ji ber van sedeman mirovan dev ji werger û nivîsê berdane.
Lê belê îro ev yeka gelekî guheriye. Meriv dema bala xwe dide çapemenî û weşangerîya kurdî hêviya mirov xurt dibe. Lewra îro ji bo belavkirina berhemên kurdî nîmetekî mîna înternetê heye. Lewra ji bo malperekê mesrefekî wisa zêde tuneye û mirov dikare bi hêsanî xebat û nivîsên xwe li ser înternetê biweşîne û bigihîne her çar niqarê cîhanê. Her wiha ji bo înternetê wisa sînor jî tune. Bi min divê mirov herî zêde li ser înternetê bixebite. Jixwe mirov dikare înternekê wekî qada ceribandinê û gengeşîyê jî bikar bîne. Ango mirov dikare berhema xwe pêşyê li ser înternetê belav bike û piştî rexne û nirxandinan wê li ser kaxizê bide çapkirin. Ez wisa bawer dikim ku evê ji bo berhemên çakê têkûz bibe rêbazeke qenc. Tiştekî dinê yê înternetê heye, gelekî girîng e nivîskar, xwendevan yekser hev du nasbikin, bi hev du re têkiliyê deynin. Her wiha bi xêra înternetê gelek kesên teze dest bi nivîsê dikin, dikarin nivîsên xwe biweşînin û lewma ev derfeteke pir mezin e. Her wiha çaxê xebatên kurdî li ser înternetê werine weşandin wê hingê kesên nikarin berhemên kurdî bikirin dikarin bi xêra înternetê wana bixwînin û ji wan sûdwerbigirin.
Di hêla din de tiştekî divê bê kirin ew jî ew e ku mirov ji bo karê weşangerîyê sponsoran peyda bike. Ango hinek karmend û dewlemendên bi bîrewerê ku xwe bidine li ber vî karî, ji bo pêşketin û geşbûna weşangerî û pirtûkxaneya kurdî derkevin, wê hingê rewşa xirab dê gelekî baş be. Yek jî divê ev kes yên dewletî bi vê alîkariya xwe hêviya qezenc û karê nekin. Vê tenê ji bo xizmetê bikin.
Pirseke dinê ya ku gotî were çareserkirin jî zimanê berheman e. Dema ziman standart nebe di warê weşan û nivîsandinê de tevlihevî û alozîyên mezin dertên holê. Ji ber vê tevliheviyê kesên ku teze dest bi xwendin û nivîsandina kurdî dikin nikarin zû bi zû fêrbin û ev yek alî ber wan dibe astengeke mezin. Divê ev yeka bi awayekî baş bê çareserkirin da ku rê li ber hînbûn û geşbûnê vebe.
Tiştekî din jî ew e ku em bi xwe jî pirtûkên kurdî bi awayekî baş naşopînin û naxwînin. Paşê em radibin hinekê din tawanbar dikin û hemû gunehan diavêjine stûyê xelkê. Lê tiştekî din jî heye; mirov li ser înternetê danasîn û reklama gelek pirtûkên nû dibîne, lê ji ber ku li Ewropa û yan jî li Başûr têne çapkirin em nikarin ji piraniya wan îstifade bikin. Ji bo çaresariya vê pirsgirêkê divê şîrketeke belavkirinê hebe û pirtûkan bişîne her deverê cîhanê.
Rêja pirsgirêkên nivîskariya kurdî gelekî dirêj e, ev ên sereke ne. Çaxê ev çareser bibin dê rewşeke baş derkeve holê û ji bo çareseriya wan kêşeyên din jî dê bibe pêngaveke pêşîn. Bi hêviya wan rojên xweş…
Mirov, Civak û Hestê Wî
26.01.2008 - Mirov curbicur in. Tukes bi giştî naşibe yekî din. Di her war û hêlê de ji hevdu vediqetin. Hezkirin, hîskirin, xwarin, vexwarin, rabûn, rûniştina her merivî ji yên din cuda ye. Her çendî di alîyê şekil û dîtbarîyê de bişibine hevdu jî rastî ev e.
Di vê cîhan û jîyana cihêreng de bi milyaran meriv dijîn. Her kesek hest û xeysetekî wî yê taybet heye û bi vê cihêbûna xwe ve ji yên din kifş dibe û vediqete. Ev cudahî him çavkanîya dewlemendîyê ye û her weha him jî egera gelek pirsgirêk û alozîyan e. Her wekî tê zanîn mirov afirandîyekî civakî ye; ango li gel mirovên din dijî. Lewma di pêvajoya jîyanê de bi gelek kesan re bêgav dikeve têkilîyan, dide û distîne. Ev pêvajoya ji dayikbûnê dest pê dike, bi jîyanê geş û xweş dibe û bi mirinê ve kuta dibe. Di sêrî de rêberê mirov dê, ji pey re bav, paşê xwuşk û bira, jin û mêr, ji pey re hawir û mirovahî ye. Meriv di vî hawirê ku tê de çavê xwe li cîhanê vekirîye fêrî jîyanê dibe. Zar û ziman ji wan hîn dibe, nirx û rûmetê ji wan werdigire û dibe kesekî ji wan. Lê tenê ewqas, ne ji vê pirtir. (Ka ji xêncî van tiştan êdî çi ma?!) Ew kes, bi sinc û hestên xwe ve ji wan cuda ye. Hinek meriv dilovan û omit in. Bi zûtirkê dilê wan dişewitin, kela wan tijî dibin û hestên xwe didine der. Hinek hene dilqehîm in. Zûbizû dilê wan nasoje, hestên xwe nadine xwuyan. Lê hinek jî hene hestyar in, dilşewat/omit in, lê vê dîyar nakin û heznakin kesên din pê bihesin. Hezkirin û evîna xwe venabêjin.
Wekî li jor jî hate gotin, bandora malbat û hawir li ser mirov pir e. Ya rastî hevîrê meriv di wî hawirî de hasil dibe, hiltê û teşe digre. Bi kû de here, li kûderê bijî şûn û dirûfên wê li ser tên kifşê. Dema tevî civakê dibe, diçe bazarê, li şîn û şahîyan, dibe xwedî zar û mal, ew tiştên ji dê û bavên xwe dîtîye hînî zarokên xwe dike, wana bi wî qaydî perwerde dike. Çaxê hez dike, bi hêrs dibe ji dê û bavê xwe çawa dîtibe wisa dike. Ev yeka mîna silsileyekê dikude. Loma gelên her netewe, war û welatî, êl û eşîrên her heremê ji hevdu cuda ne. Ji ber wê zarava û devokên ziman jî cihê dibin. Gava di serî de yek xeletîyekê bike, ew çewtî ji wî belav dibe, wekî xeleteke meşhûr diweşe û wisa tê pejirandin.
Di têkilîyên navbera mirovan de, perwerde û terbîya malbatê xwedîyê cihekî girîng e. Heke meriv bi perwerdeyeke rêkûpêk mezin bûbe, ev ji wî re dibe alîkarê serkeftina wî û birêz û rûmet dibe. Lêbelê ger terbîyeke rind hilnedabe, bêxwedî be, têkeve li ber destê kesên nemeriv, ewê ji civakê re bibe sedema alozîyê. Yê ji malbat û gelê xwe re bibe barekî giran. Ji derbasbûna danê perwerdê şunde jî çê û çakbûna wî pir bi zehmet dibe.
Milekî dinê jî yê perwerdeha malbatê heye. Meriv ew tiştên ji malbata xwe dîtîye û pê mezin bûye, tiştên herî rind û qenc dizanin û yên ji bilî wê, dijî wê jî çewt û nerind qebûl dikin. Loma dixwazin her tişt bi dilê wan, mîna ew dixwazin pêk bê. Ev yek jî rê li ber nakokî û dubendîyan vedike. Gelek pirsgirekên di nav civakê de, encamên vê yekê ne. Gelek xort û keçên nû zewicî, ji ber rabûn û rûniştina xwe ya ku ji hevdu xerîb, xwarin û vexwarina ji hevdu cuda û tiştên mîna vê, bi hevdu nakin û hevdu berdidin. Loma di metropolên mezin de xelkê her bajar û heremê tê, li semt û taxekê niştecîh dibe. Di encama vê de, ew bajarên mezin di nav xwe de dibine bajorokên ji hevdu cuda. Bi zêdebûna nifûsên van bajaran ve hingî diçe têkilîyên di navbera mirovan de qut dibin. Cînarên di avahîyekî de, bin sîya banekî de bi salan dijîn, lêbelê hevdu nas nakin. Çiqasî bajar teng dibin, û xanûman li nêzîkî hevdû tên avakirin, mirov ewqasî ji hevdu xerîb dibin û dûr dikevin.
Bi belabûna fikra sekulerîzmê ve, di navbera efradê civakê de, nemaze yên xwendî, ji dîn dûrketin zêde dibe. Ji lewra dewleta neteweperest, xîmê perwerdê li ser amanca înkar û lawazkirina bawerîyê damezirandîye. Aha, loma ev ji heştê salî pirtir e, ji dibistana seretayî heya zanîngehê pesn û sitayîş li sekularîzmê tê girtin, hiş û mêjîyên nifşên nû bi vê îdeologîya sekularîzm/laîsîzm -jixwe ew bi xwe jî hê nedîyar e ka gelo birastî çi tişt e- ve tê dagirtin. Lêbelê nexweşîyên ku ji ber vê peyda dibin teze van demên dawîyê xwuya dibin, eser dikin û xwe didine der. Hestên berê di civakê de dibûne sedema alîkarî, qencî û jihevhezkirina mirovan winda bûn. Li dewsa wê berjewendî, ezîtî, jihevdûrketin û hwd gelek nexweşîyên din ji hevdu zêde bûn. Bandora vê sekularîzmê gelek salan nikaribû têkeve Kurdistanê. Lê kîngê partî û komelên kurdan yên dijberê dîn, çavdane vê rejîma înkarkirê rabirdûyê xwe, a wê çaxê di vî warî de li Kurdistanê guherîn/xerabûn çêbû. Îro jî ew kesên xwe wekê nûnerê kurdan nîşan didin, dînê Îslamê li hember xwe wekî astengekê dibînin û bi awayekî eşkere dibêjin ku em dijberê dînê Îslamê ne û loma guh nadine bîr û bawerîya gel û wan paşverû dibînin. Loma dibêjin, em li heremê temînata laîsîzmê ne. Lê helbet ev yek bi xwebera pêk nehat.
Di pêvajoyeke qasî dused salî de ev rewş hate holê. Bi pêşveçûna çapemenîyê ve bîr û bawerîyên roavatî belayî rohilat bû. Ji ber ku îcad û teknolojî bi destê Ewrupîyan çêbû û weşîya, her weha mohr û dirûfê xwe jî li ser xistin. Yên me jî devjev, bi hişmetkarî li wan nihêrîn û bûne evîndarê wan û ji bo rê li vê bigrin tu alternatîfên kêrhatî û bi hêz pêk neanîn. Loma gelê rohilat berê xwe da roava û rohilatîyên kone jî bi salan ketine nav gelê herêma me, hînî çand, ol, bîr û bawerîyên me bûn, bi kêmasî û nakokîyên me hisîyan. Paşê li gor vê ji me re reçetên pakkirin/nexweşxistinê çêkirin. Aha ev devîdevî sedsalekê ye em bi van pêlîstikan xapîyane. Aha ji wê rojê ve ye, di hişê me de têgehên medenîyet û modernîzmê tevlihev bûne. Ne em dikarin xwedî li eslê xwe derkevin, ne jî dikarin pêsîra xwe ji wan xelas bikin. Di encama vê pêvajoya kambax de gelê herêma me ji sinc û taybetên xwe yên ku ewna ji gelên herêmên din kifş dikir berêka winda bûn. Êdî her têkilî li ser berjewendîyan hatine avakirin. Tutişt mîna berê xwerû nemaye; heskirin, nefretkirin, yartî, neyartî ji rastîya xwe dûrketine û sexte bûne. Di civakê de piçûk hurmeta mezinan nagirin, zarok gura dê û bavê xwe nakin. Kal û pîran wekî bargiranî qebûl dikin. Bi kurtasî serê her têkilîyê bûye pere. Mirov ji wan hest û xesyetê xwe yê pakê sirûştî dûr ketîye bûye robot. Kêf û hal pirsîn, zîyaretkirin, pîrozkirina cejn û şahîyan ne ji dil û can in. Xwedê nîşan nede heke ev rewş û pêvajo wisa bikude, hêza bawerîyê û Xwedêtirsîyê weha lawaz bibe, mirovahîyê bervî merivxwurîyê biçe.
Bi pêşveçûna teknolojîk û hêzgirtina mirov ve, êdî ew dil heye ji ser xwe re tu hêz û hebûnê nas neke. Loma rabûye zagon û qanûnên xwezayê biguhere. Bi vê armancê rabûne bi gen û DNA ên rûhbera dîlizin daku cêwî û kopyên wan çêbikin û di encamê de dermanê nemirinê peyda bikin. Ji ber vê mirovan çawa hawirê xwe qetil kirîye, ji nebat û hêşinahîyan gelek winda bûye, ji rûhberan gelek heywanat nikarin bijîn. Roj dê bê mirovê jî nikaribe bijî. Ji xwe gelek nîşanên wê îro xwuya bûne.
Di vê cîhan û jîyana cihêreng de bi milyaran meriv dijîn. Her kesek hest û xeysetekî wî yê taybet heye û bi vê cihêbûna xwe ve ji yên din kifş dibe û vediqete. Ev cudahî him çavkanîya dewlemendîyê ye û her weha him jî egera gelek pirsgirêk û alozîyan e. Her wekî tê zanîn mirov afirandîyekî civakî ye; ango li gel mirovên din dijî. Lewma di pêvajoya jîyanê de bi gelek kesan re bêgav dikeve têkilîyan, dide û distîne. Ev pêvajoya ji dayikbûnê dest pê dike, bi jîyanê geş û xweş dibe û bi mirinê ve kuta dibe. Di sêrî de rêberê mirov dê, ji pey re bav, paşê xwuşk û bira, jin û mêr, ji pey re hawir û mirovahî ye. Meriv di vî hawirê ku tê de çavê xwe li cîhanê vekirîye fêrî jîyanê dibe. Zar û ziman ji wan hîn dibe, nirx û rûmetê ji wan werdigire û dibe kesekî ji wan. Lê tenê ewqas, ne ji vê pirtir. (Ka ji xêncî van tiştan êdî çi ma?!) Ew kes, bi sinc û hestên xwe ve ji wan cuda ye. Hinek meriv dilovan û omit in. Bi zûtirkê dilê wan dişewitin, kela wan tijî dibin û hestên xwe didine der. Hinek hene dilqehîm in. Zûbizû dilê wan nasoje, hestên xwe nadine xwuyan. Lê hinek jî hene hestyar in, dilşewat/omit in, lê vê dîyar nakin û heznakin kesên din pê bihesin. Hezkirin û evîna xwe venabêjin.
Wekî li jor jî hate gotin, bandora malbat û hawir li ser mirov pir e. Ya rastî hevîrê meriv di wî hawirî de hasil dibe, hiltê û teşe digre. Bi kû de here, li kûderê bijî şûn û dirûfên wê li ser tên kifşê. Dema tevî civakê dibe, diçe bazarê, li şîn û şahîyan, dibe xwedî zar û mal, ew tiştên ji dê û bavên xwe dîtîye hînî zarokên xwe dike, wana bi wî qaydî perwerde dike. Çaxê hez dike, bi hêrs dibe ji dê û bavê xwe çawa dîtibe wisa dike. Ev yeka mîna silsileyekê dikude. Loma gelên her netewe, war û welatî, êl û eşîrên her heremê ji hevdu cuda ne. Ji ber wê zarava û devokên ziman jî cihê dibin. Gava di serî de yek xeletîyekê bike, ew çewtî ji wî belav dibe, wekî xeleteke meşhûr diweşe û wisa tê pejirandin.
Di têkilîyên navbera mirovan de, perwerde û terbîya malbatê xwedîyê cihekî girîng e. Heke meriv bi perwerdeyeke rêkûpêk mezin bûbe, ev ji wî re dibe alîkarê serkeftina wî û birêz û rûmet dibe. Lêbelê ger terbîyeke rind hilnedabe, bêxwedî be, têkeve li ber destê kesên nemeriv, ewê ji civakê re bibe sedema alozîyê. Yê ji malbat û gelê xwe re bibe barekî giran. Ji derbasbûna danê perwerdê şunde jî çê û çakbûna wî pir bi zehmet dibe.
Milekî dinê jî yê perwerdeha malbatê heye. Meriv ew tiştên ji malbata xwe dîtîye û pê mezin bûye, tiştên herî rind û qenc dizanin û yên ji bilî wê, dijî wê jî çewt û nerind qebûl dikin. Loma dixwazin her tişt bi dilê wan, mîna ew dixwazin pêk bê. Ev yek jî rê li ber nakokî û dubendîyan vedike. Gelek pirsgirekên di nav civakê de, encamên vê yekê ne. Gelek xort û keçên nû zewicî, ji ber rabûn û rûniştina xwe ya ku ji hevdu xerîb, xwarin û vexwarina ji hevdu cuda û tiştên mîna vê, bi hevdu nakin û hevdu berdidin. Loma di metropolên mezin de xelkê her bajar û heremê tê, li semt û taxekê niştecîh dibe. Di encama vê de, ew bajarên mezin di nav xwe de dibine bajorokên ji hevdu cuda. Bi zêdebûna nifûsên van bajaran ve hingî diçe têkilîyên di navbera mirovan de qut dibin. Cînarên di avahîyekî de, bin sîya banekî de bi salan dijîn, lêbelê hevdu nas nakin. Çiqasî bajar teng dibin, û xanûman li nêzîkî hevdû tên avakirin, mirov ewqasî ji hevdu xerîb dibin û dûr dikevin.
Bi belabûna fikra sekulerîzmê ve, di navbera efradê civakê de, nemaze yên xwendî, ji dîn dûrketin zêde dibe. Ji lewra dewleta neteweperest, xîmê perwerdê li ser amanca înkar û lawazkirina bawerîyê damezirandîye. Aha, loma ev ji heştê salî pirtir e, ji dibistana seretayî heya zanîngehê pesn û sitayîş li sekularîzmê tê girtin, hiş û mêjîyên nifşên nû bi vê îdeologîya sekularîzm/laîsîzm -jixwe ew bi xwe jî hê nedîyar e ka gelo birastî çi tişt e- ve tê dagirtin. Lêbelê nexweşîyên ku ji ber vê peyda dibin teze van demên dawîyê xwuya dibin, eser dikin û xwe didine der. Hestên berê di civakê de dibûne sedema alîkarî, qencî û jihevhezkirina mirovan winda bûn. Li dewsa wê berjewendî, ezîtî, jihevdûrketin û hwd gelek nexweşîyên din ji hevdu zêde bûn. Bandora vê sekularîzmê gelek salan nikaribû têkeve Kurdistanê. Lê kîngê partî û komelên kurdan yên dijberê dîn, çavdane vê rejîma înkarkirê rabirdûyê xwe, a wê çaxê di vî warî de li Kurdistanê guherîn/xerabûn çêbû. Îro jî ew kesên xwe wekê nûnerê kurdan nîşan didin, dînê Îslamê li hember xwe wekî astengekê dibînin û bi awayekî eşkere dibêjin ku em dijberê dînê Îslamê ne û loma guh nadine bîr û bawerîya gel û wan paşverû dibînin. Loma dibêjin, em li heremê temînata laîsîzmê ne. Lê helbet ev yek bi xwebera pêk nehat.
Di pêvajoyeke qasî dused salî de ev rewş hate holê. Bi pêşveçûna çapemenîyê ve bîr û bawerîyên roavatî belayî rohilat bû. Ji ber ku îcad û teknolojî bi destê Ewrupîyan çêbû û weşîya, her weha mohr û dirûfê xwe jî li ser xistin. Yên me jî devjev, bi hişmetkarî li wan nihêrîn û bûne evîndarê wan û ji bo rê li vê bigrin tu alternatîfên kêrhatî û bi hêz pêk neanîn. Loma gelê rohilat berê xwe da roava û rohilatîyên kone jî bi salan ketine nav gelê herêma me, hînî çand, ol, bîr û bawerîyên me bûn, bi kêmasî û nakokîyên me hisîyan. Paşê li gor vê ji me re reçetên pakkirin/nexweşxistinê çêkirin. Aha ev devîdevî sedsalekê ye em bi van pêlîstikan xapîyane. Aha ji wê rojê ve ye, di hişê me de têgehên medenîyet û modernîzmê tevlihev bûne. Ne em dikarin xwedî li eslê xwe derkevin, ne jî dikarin pêsîra xwe ji wan xelas bikin. Di encama vê pêvajoya kambax de gelê herêma me ji sinc û taybetên xwe yên ku ewna ji gelên herêmên din kifş dikir berêka winda bûn. Êdî her têkilî li ser berjewendîyan hatine avakirin. Tutişt mîna berê xwerû nemaye; heskirin, nefretkirin, yartî, neyartî ji rastîya xwe dûrketine û sexte bûne. Di civakê de piçûk hurmeta mezinan nagirin, zarok gura dê û bavê xwe nakin. Kal û pîran wekî bargiranî qebûl dikin. Bi kurtasî serê her têkilîyê bûye pere. Mirov ji wan hest û xesyetê xwe yê pakê sirûştî dûr ketîye bûye robot. Kêf û hal pirsîn, zîyaretkirin, pîrozkirina cejn û şahîyan ne ji dil û can in. Xwedê nîşan nede heke ev rewş û pêvajo wisa bikude, hêza bawerîyê û Xwedêtirsîyê weha lawaz bibe, mirovahîyê bervî merivxwurîyê biçe.
Bi pêşveçûna teknolojîk û hêzgirtina mirov ve, êdî ew dil heye ji ser xwe re tu hêz û hebûnê nas neke. Loma rabûye zagon û qanûnên xwezayê biguhere. Bi vê armancê rabûne bi gen û DNA ên rûhbera dîlizin daku cêwî û kopyên wan çêbikin û di encamê de dermanê nemirinê peyda bikin. Ji ber vê mirovan çawa hawirê xwe qetil kirîye, ji nebat û hêşinahîyan gelek winda bûye, ji rûhberan gelek heywanat nikarin bijîn. Roj dê bê mirovê jî nikaribe bijî. Ji xwe gelek nîşanên wê îro xwuya bûne.
Evna Nûnerê Kê Ne ?
17.11.2007 - Mirov afirandîyekî civakî ye. Ji ber vê herdem bi hawirê xwe re têkildar e. Lêbelê di vê têkilîya xwe de pêrgî gelek tên û ji hinek jî pirsgirêki in. Dema ev kêşe rû didin pêwîst dike ku çareser bibin. Ji bo çareserkirina pirsgirêkan rê û rêbazên curbecur hene. Carna ji bo çareserkirina wan kêşeyan xeberdan û şêwir dibe rê û rêbaz. Jixwe rêka herî qenca bêzîyan ev e. Lêbelê her gav ev rê û rêbaza hêja pere nake û ji ber vê alîyên rikber, devjenî diçine hevdu, gefan li hevdu dixwen û di encamê de mejbûr dibin dest diavêjine çekan û dixwezin bi xwînrijandin û kuştinê xwestekên xwe bi destxin.
Ji bona bidestxistina mafên xwe, gelê kurd ji van rê û rêbazan çend hebê wê ya rastî hemû ceribandîye û hê diceribîne jî. Lêbelê hêzên serdest bi tu awayî naxwazin rasterast bi gelê kurd re têkevine têkiliyê, guftugo bike û ji devê wan bibihê ka derdê wan çi ye, li pey çi ne û armanca wan çi ye. Ji ber vê xemsarîya wan, miletê kurd bi ferd, civak û rêxistinên xwe nizane ka dê çawa bike ku hêzên serdest wana wekî muxetab qebûl bike. Rewşa îro ya nebaşa ku bervî qeyran û alozîyên civakî, sîyasî û leşkerî diçe a berhema vê ye.
Di vê têkilîyan de reftar û bertekên herdu alîyan jî gelekî girîng in. Lê em dixwazin hinekî li ser bingeh, pirensîb û armancên wan rêxistin û tevgerên dibêjin em nûnerê gelê kurd in rawestin. Wekî tê zanîn îro ew partîya ku qaşo ji bo helbûna pirsa kurd dikoşe û ketîye meclîsê, çepgir e û xwe wisa dide nasîn. Lê tiştekî eşkere ye ku gelê kurd bi piranî odlar e; ango rêz û hûrmeta wî bidînê îslamê re ye û xwe nîsbetî wê dike. Di hêla din de ev partîya ku xwe wekî nûner û parêzvanê wan nîşan dide, vê bawerîya gelê kurd wekî paşverûtîyeke xeternak dibîne û tewr ji wan gelek kes dînê îslamê wekî baîsê tadedîtin û bindestbûna gelê kurd dibîne. Her weha vê fikra xwe venaşêrin û eşkere dikin.
Lê ev rastîyeke bêşik e ku mirov gava bi vî tehrî nêzîkî gelê xwe be û bi hêjahî û rûmetên wan re tinazên xwe bike û wana piçûk û nezan bizane, tiştekî normal e û heta ya pêwîst ew e ku gel bi wan xwedî derneke û li pey wan neçe. Heke piştgirîya wan bikin jî ne ji ber fikir û ramanê wan e, belkê ji ber neçarî û şertên taybet e.
Belê ev tiştê em qala wê dikin îro hatîye serê gelê kurd. Ew partîya ku îro li meclîsa tirk e, bi devê tirkên laîqê ku dijberîya dînê Îslamê dikin, diaxifin. Dema mirov guhdarîya wan dike dibîne qet tu ferqek di navbera wan de tuneye. A ev yek qudumê mirov dişkêne û hêvan diqûrçimîne.
Dema mirov dibêje ka gelo evna çira wisa dipeyivin, derd û kula wan çi ye? Gelê kurd ji bo çi dengê xwe daye wan û ewna wekî nûnerê şandiye wê derê?
Lê dema meriv hinekî baş lê dinihêre, sedema van kirin û gotinên wan fêm dike û bi kurtasî egerên van karê wanê xirab ev in:
Ev encama ramanên wan in. Îdeolojî û fikrê wan vê bi wan dide kirin û gotin.
Ji bo piştgirîya rojava hilidin, dibêjin em pêşverû ne û ji bo gelê kurd nebe peyrewê ola Îslamê ev alîkarê we yên heremê ne.
Seba bikaribin xwe bi sitatukoyê bidine qebûl kirin û sîyaseta xwe bimeşînin.
Ji bo rejîmê bi xwe bidine bawerkirin ku di derheq dîn û bawerîyan de hevpar in û gotî hevkarîyê bikin, naxwe tundrevên odlar dê li heremê serdest bin.
Ev tade û zilma gelê kurd çendîn sal e him ji ber zimanê xwe û him jî ji ber bîr û bawerîyên xwe dibîne berdewam in. Vêga tu berexêrî çênebûye. Belkê hinek tiştên piçûkê ji bo xapandinê hatine kirin lê ewna tenê mîna dermanekî êşê heya demekê dibire û piştî tesîra wê diçe dîsa êş destpê dike û hê girantir dibe.
Dema ev rêxistin û sazîyên ji nav gelê kurd de derketine jî heman tiştî bînine serê wan, wekî dewletê ewna jî piştgirîya zilma ji ber dîn, laçik û perwerdeya îslamî bi gelê mezlûm dibe bikin û guh nedine bawerî û daxwazên wan, hevgirtin û çareserbûna pirsgirêkê pêk nayê. Lewra dema meriv li hember hemû sîtemkarî û neheqîyan derneke, cûdahîyê têxe navbera neheqîyan, evê duristîya mirov ji holê rake. Îro helwesta van mebûsên kurd ev e. Di derheq neheqî û sîtemkarîya bi destê sîstema sekuler li gelê mezlûm têkirin piştgirîya wê dikin û vê wekî pêşverûtîyê dinirxînin. Ev jî tê wê wateyê ku dibêjin emê jî vê neheqîyê bidine berdewam kirin. A loma gelê kurd bi wan bawer nake û nabe piştgirê wan. Mixabîn ji ber vê di nav civakê de yekîtî û hevkarî çênabe. Ji ber çênebûna hevgirtin û alîkarîyê bêserûberîyeke erjeng derketîye holê. Dema qala maf û daxwazên kurdan tê kirin, hêzên serdest vê rewşê weke neyînîyeke mezin nîşan didin û vê li gor bejewendîyên xwe bi kartînin.
Seba bi destxistina mafên xwe divê ev cûre gotin û tevgerana bên terikandin û hûrmeta bawerî û gelê kurd bê girtin, xwedî li hemû mezlûman bê derketin û li gor vê bername û pirojeyên çareserîyê bêne peydakirin. Naxwe bi vê qoşê tu kes nikare bigihêje Mûşê…
Ji bona bidestxistina mafên xwe, gelê kurd ji van rê û rêbazan çend hebê wê ya rastî hemû ceribandîye û hê diceribîne jî. Lêbelê hêzên serdest bi tu awayî naxwazin rasterast bi gelê kurd re têkevine têkiliyê, guftugo bike û ji devê wan bibihê ka derdê wan çi ye, li pey çi ne û armanca wan çi ye. Ji ber vê xemsarîya wan, miletê kurd bi ferd, civak û rêxistinên xwe nizane ka dê çawa bike ku hêzên serdest wana wekî muxetab qebûl bike. Rewşa îro ya nebaşa ku bervî qeyran û alozîyên civakî, sîyasî û leşkerî diçe a berhema vê ye.
Di vê têkilîyan de reftar û bertekên herdu alîyan jî gelekî girîng in. Lê em dixwazin hinekî li ser bingeh, pirensîb û armancên wan rêxistin û tevgerên dibêjin em nûnerê gelê kurd in rawestin. Wekî tê zanîn îro ew partîya ku qaşo ji bo helbûna pirsa kurd dikoşe û ketîye meclîsê, çepgir e û xwe wisa dide nasîn. Lê tiştekî eşkere ye ku gelê kurd bi piranî odlar e; ango rêz û hûrmeta wî bidînê îslamê re ye û xwe nîsbetî wê dike. Di hêla din de ev partîya ku xwe wekî nûner û parêzvanê wan nîşan dide, vê bawerîya gelê kurd wekî paşverûtîyeke xeternak dibîne û tewr ji wan gelek kes dînê îslamê wekî baîsê tadedîtin û bindestbûna gelê kurd dibîne. Her weha vê fikra xwe venaşêrin û eşkere dikin.
Lê ev rastîyeke bêşik e ku mirov gava bi vî tehrî nêzîkî gelê xwe be û bi hêjahî û rûmetên wan re tinazên xwe bike û wana piçûk û nezan bizane, tiştekî normal e û heta ya pêwîst ew e ku gel bi wan xwedî derneke û li pey wan neçe. Heke piştgirîya wan bikin jî ne ji ber fikir û ramanê wan e, belkê ji ber neçarî û şertên taybet e.
Belê ev tiştê em qala wê dikin îro hatîye serê gelê kurd. Ew partîya ku îro li meclîsa tirk e, bi devê tirkên laîqê ku dijberîya dînê Îslamê dikin, diaxifin. Dema mirov guhdarîya wan dike dibîne qet tu ferqek di navbera wan de tuneye. A ev yek qudumê mirov dişkêne û hêvan diqûrçimîne.
Dema mirov dibêje ka gelo evna çira wisa dipeyivin, derd û kula wan çi ye? Gelê kurd ji bo çi dengê xwe daye wan û ewna wekî nûnerê şandiye wê derê?
Lê dema meriv hinekî baş lê dinihêre, sedema van kirin û gotinên wan fêm dike û bi kurtasî egerên van karê wanê xirab ev in:
Ev encama ramanên wan in. Îdeolojî û fikrê wan vê bi wan dide kirin û gotin.
Ji bo piştgirîya rojava hilidin, dibêjin em pêşverû ne û ji bo gelê kurd nebe peyrewê ola Îslamê ev alîkarê we yên heremê ne.
Seba bikaribin xwe bi sitatukoyê bidine qebûl kirin û sîyaseta xwe bimeşînin.
Ji bo rejîmê bi xwe bidine bawerkirin ku di derheq dîn û bawerîyan de hevpar in û gotî hevkarîyê bikin, naxwe tundrevên odlar dê li heremê serdest bin.
Ev tade û zilma gelê kurd çendîn sal e him ji ber zimanê xwe û him jî ji ber bîr û bawerîyên xwe dibîne berdewam in. Vêga tu berexêrî çênebûye. Belkê hinek tiştên piçûkê ji bo xapandinê hatine kirin lê ewna tenê mîna dermanekî êşê heya demekê dibire û piştî tesîra wê diçe dîsa êş destpê dike û hê girantir dibe.
Dema ev rêxistin û sazîyên ji nav gelê kurd de derketine jî heman tiştî bînine serê wan, wekî dewletê ewna jî piştgirîya zilma ji ber dîn, laçik û perwerdeya îslamî bi gelê mezlûm dibe bikin û guh nedine bawerî û daxwazên wan, hevgirtin û çareserbûna pirsgirêkê pêk nayê. Lewra dema meriv li hember hemû sîtemkarî û neheqîyan derneke, cûdahîyê têxe navbera neheqîyan, evê duristîya mirov ji holê rake. Îro helwesta van mebûsên kurd ev e. Di derheq neheqî û sîtemkarîya bi destê sîstema sekuler li gelê mezlûm têkirin piştgirîya wê dikin û vê wekî pêşverûtîyê dinirxînin. Ev jî tê wê wateyê ku dibêjin emê jî vê neheqîyê bidine berdewam kirin. A loma gelê kurd bi wan bawer nake û nabe piştgirê wan. Mixabîn ji ber vê di nav civakê de yekîtî û hevkarî çênabe. Ji ber çênebûna hevgirtin û alîkarîyê bêserûberîyeke erjeng derketîye holê. Dema qala maf û daxwazên kurdan tê kirin, hêzên serdest vê rewşê weke neyînîyeke mezin nîşan didin û vê li gor bejewendîyên xwe bi kartînin.
Seba bi destxistina mafên xwe divê ev cûre gotin û tevgerana bên terikandin û hûrmeta bawerî û gelê kurd bê girtin, xwedî li hemû mezlûman bê derketin û li gor vê bername û pirojeyên çareserîyê bêne peydakirin. Naxwe bi vê qoşê tu kes nikare bigihêje Mûşê…
Asîmîlasyon û Otoasîmîlasyon
Asîmîlasyon û Otoasîmîlasyon
Emê Çawa Li Hember vê Pêla Pişaftinê Li Ber Xwe Bidin
18.10.2007 - Jîyan wekî çemekî boş bi lez û bez diherike. Çi derkeve pêşya vî rûbarê jîyanê –heke bêbingeh, sivik be û loma nikaribe xwe li ber bigire- ji xwe re hildide dibe. Ev pirsgirêka me kurdan jî ev qise ye. Ji ber şert û mercên me yên taybet îro milletê kurd li ber xetera asîmîlasyon/pişaftinê ye. Ya rastî heya deh panzdeh sal berya vê me dikaribû ku bibêjin tenê ji alîyê serdestan ve xebatên pişaftina ziman û çanda kurdî hebû. Lêbelê îro êdî em ketine pêvajoyeke wisa ku civaka kurdan bi xwe tevî karê pişaftina ziman, çand û kelepora xwe bûye û vê pêvajoyê bi bayê bezê dimeşîne.
Lê hezar korayî heke ev pêvajoya erjeng weha bênavber bimeşe dê encamê ji bo me pir xirab be. Ji bona ku em bikaribin li hember vê pêla asîmîlekirinê rawestin gotî tedbîrên gelekî bi zexm û bandor bêne hildan, plan û pirojeyên tekûz werin çêkirin. Di vî warî de tiştê her pêşîn tê bîro mirov ev in:
1. Divê di serî de kurd di malên xwe de zimanê kurdî bikin zimanê xeberdanê û vê bîrewerîyê hînî nifşên nû bikin.
2. Divê sazî dezgehên çapemînîyê giranîyê bidine li ser weşan û bernameyên xîtabî zarokan dikin û vê bi awayekî bala wan bikişîne û zimên bi wan bide heskirin û ev kara wisa bi baldarî were pêşkêş kirin her kes vê bi dilsozî beşdarî vê be.
3. Divê di bazarê de kurd, bi zimanê xwe kirîn û firotina xwe bikin, reklam û marqeyên şirket û karxaneyên xwe xwe bi zimanê kurdî bikin.
4. Divê nivîskar, lêkolîner û wêjekarên kurd di xebatên xwe de zimanê kurdî bikine zimanê eslî û sereke. Ango xebatên xwe bi zimanê kurdî bikin û heke pêwîst bike paşê wergerînine zimanên din.
5. Divê berhemên wêje, sînema, şano û yên mayîn bi pisporî û dilsozî bil ez wergerine zimanê kurdî û çaxê ev kara tê kirin jî zimanekî hêsan û xwezayê bête kar anîn.
6. Divê sîyaset û tekoşîna kurd bi zimanê kurdî were kirin. Pirsgirêk û çareserîyên w êli gor taybetîyên civaka kurd werine pêk anîn.
Em dikarin lîsteya tedbîran hê dirêj bikin. Lê ya ji van gişkan girîngtir jî ew e ku kurd di warê parastina ziman û çanda xwe de bibine bîrewer û meseleya zimên wekî armanceke mezin û jîyanî bibînin. Lewra di demên berê de ji ber şert û mercên erdnîgarîya kurdistanê hêzên serdest nikaribûn xwebigihînine nav civaka kurdan û lewma di jîyana rojane de kurdan dikaribû xwe ji civak û hêzên neyar biparêzin û her weha bêgav tenê bi zimanê xwe yê zikmakî diaxivîn. Lewra ji bilî vê tu alternatîfeke wana din jî tunebû. Lê îro êdî cihan pir piçûk bûye û heya radeyekê hemû millet, çand û nirxên aîdê millet û civakan xerab dibin, lavaz dibin û loma ji holê radibin. Ango îro hemû ziman û civakên cîhanê bêgav di bin bandora zimanê îngilizî û yên din de mane.
Lê ji ber ku ew zimanên bûne zimanê dewletan, xwedî gelek derfetan in, li hember van faktorên asîmîlekarîyê heya demeke dirêj dikarin xwe biparêzin û zimanê xwe pêş bixin. Lêbelê ew zimanên ku mîna kurdî, tenê di nav gel de tên bikararanîn û tewr hatine qedexekirin û rê li ber pêşketina wê hatine girtin, di sazî dezgehên fermî de nayÊn bi karanîn, perwerde pê nayê kirin, bazar û qezenc pê nabe, nikarin xwe biparêzin, her roj ji wan hinek windadibin û tên ji bîr kirin.
Dema mirov li dîrokê dinihêre tê kifşê gelek netew, kelepor û çand ji holê rabûne û hatine ji bîr kirin. Lêbelê li dewsa wan ziman û çandên berdewama wan derketine holê û vê pêvajoyê bi şeklekî sirûştî berdewam kiriye. Çi çax hinek hêzan serdest bi hesta mêtîngerî û netewî mudaxeleyî vê pêvajoya xwezayî kiriye, a wê çaxê alozî derketîye holê. Rewşa me kurdan ya îroyîn jî encama mudaxeleyeke weha neyar û kokbir e. Ji ber vê nexwaşîyê ye sêsed salî vir detir e ji ber vê hesta nijadperestî şer berdewam dikin.
Çareserîya vê pirsgirêkê tenê rêyek e; ew jî xwedî li nasname ya xwe derketin e.
Emê Çawa Li Hember vê Pêla Pişaftinê Li Ber Xwe Bidin
18.10.2007 - Jîyan wekî çemekî boş bi lez û bez diherike. Çi derkeve pêşya vî rûbarê jîyanê –heke bêbingeh, sivik be û loma nikaribe xwe li ber bigire- ji xwe re hildide dibe. Ev pirsgirêka me kurdan jî ev qise ye. Ji ber şert û mercên me yên taybet îro milletê kurd li ber xetera asîmîlasyon/pişaftinê ye. Ya rastî heya deh panzdeh sal berya vê me dikaribû ku bibêjin tenê ji alîyê serdestan ve xebatên pişaftina ziman û çanda kurdî hebû. Lêbelê îro êdî em ketine pêvajoyeke wisa ku civaka kurdan bi xwe tevî karê pişaftina ziman, çand û kelepora xwe bûye û vê pêvajoyê bi bayê bezê dimeşîne.
Lê hezar korayî heke ev pêvajoya erjeng weha bênavber bimeşe dê encamê ji bo me pir xirab be. Ji bona ku em bikaribin li hember vê pêla asîmîlekirinê rawestin gotî tedbîrên gelekî bi zexm û bandor bêne hildan, plan û pirojeyên tekûz werin çêkirin. Di vî warî de tiştê her pêşîn tê bîro mirov ev in:
1. Divê di serî de kurd di malên xwe de zimanê kurdî bikin zimanê xeberdanê û vê bîrewerîyê hînî nifşên nû bikin.
2. Divê sazî dezgehên çapemînîyê giranîyê bidine li ser weşan û bernameyên xîtabî zarokan dikin û vê bi awayekî bala wan bikişîne û zimên bi wan bide heskirin û ev kara wisa bi baldarî were pêşkêş kirin her kes vê bi dilsozî beşdarî vê be.
3. Divê di bazarê de kurd, bi zimanê xwe kirîn û firotina xwe bikin, reklam û marqeyên şirket û karxaneyên xwe xwe bi zimanê kurdî bikin.
4. Divê nivîskar, lêkolîner û wêjekarên kurd di xebatên xwe de zimanê kurdî bikine zimanê eslî û sereke. Ango xebatên xwe bi zimanê kurdî bikin û heke pêwîst bike paşê wergerînine zimanên din.
5. Divê berhemên wêje, sînema, şano û yên mayîn bi pisporî û dilsozî bil ez wergerine zimanê kurdî û çaxê ev kara tê kirin jî zimanekî hêsan û xwezayê bête kar anîn.
6. Divê sîyaset û tekoşîna kurd bi zimanê kurdî were kirin. Pirsgirêk û çareserîyên w êli gor taybetîyên civaka kurd werine pêk anîn.
Em dikarin lîsteya tedbîran hê dirêj bikin. Lê ya ji van gişkan girîngtir jî ew e ku kurd di warê parastina ziman û çanda xwe de bibine bîrewer û meseleya zimên wekî armanceke mezin û jîyanî bibînin. Lewra di demên berê de ji ber şert û mercên erdnîgarîya kurdistanê hêzên serdest nikaribûn xwebigihînine nav civaka kurdan û lewma di jîyana rojane de kurdan dikaribû xwe ji civak û hêzên neyar biparêzin û her weha bêgav tenê bi zimanê xwe yê zikmakî diaxivîn. Lewra ji bilî vê tu alternatîfeke wana din jî tunebû. Lê îro êdî cihan pir piçûk bûye û heya radeyekê hemû millet, çand û nirxên aîdê millet û civakan xerab dibin, lavaz dibin û loma ji holê radibin. Ango îro hemû ziman û civakên cîhanê bêgav di bin bandora zimanê îngilizî û yên din de mane.
Lê ji ber ku ew zimanên bûne zimanê dewletan, xwedî gelek derfetan in, li hember van faktorên asîmîlekarîyê heya demeke dirêj dikarin xwe biparêzin û zimanê xwe pêş bixin. Lêbelê ew zimanên ku mîna kurdî, tenê di nav gel de tên bikararanîn û tewr hatine qedexekirin û rê li ber pêşketina wê hatine girtin, di sazî dezgehên fermî de nayÊn bi karanîn, perwerde pê nayê kirin, bazar û qezenc pê nabe, nikarin xwe biparêzin, her roj ji wan hinek windadibin û tên ji bîr kirin.
Dema mirov li dîrokê dinihêre tê kifşê gelek netew, kelepor û çand ji holê rabûne û hatine ji bîr kirin. Lêbelê li dewsa wan ziman û çandên berdewama wan derketine holê û vê pêvajoyê bi şeklekî sirûştî berdewam kiriye. Çi çax hinek hêzan serdest bi hesta mêtîngerî û netewî mudaxeleyî vê pêvajoya xwezayî kiriye, a wê çaxê alozî derketîye holê. Rewşa me kurdan ya îroyîn jî encama mudaxeleyeke weha neyar û kokbir e. Ji ber vê nexwaşîyê ye sêsed salî vir detir e ji ber vê hesta nijadperestî şer berdewam dikin.
Çareserîya vê pirsgirêkê tenê rêyek e; ew jî xwedî li nasname ya xwe derketin e.
Ev Şeteleya Duzimanîyê Dê Koka Me Biqelîne
27.09.2007 - Wekî di gelek waran de kurd ji nîmetên dunyayê bêpar mane, hezar korahî ji nîmetê duzimanî/pirzimanîyê bêpar mane. Lewra ji bo kêrhatina duzimanîyê divê hawirekî baş û guncan hebe daku em kurd ji wan herdu ziman sud werbigirin û kêr bên. Lewra ev avantajên ku mirov bi xêra pirzimanîyê bi dest dixe encax bi wî awayî pê tên. Ev şert û mercên ku tê de duzimanî kêrî mirov tê jî her weha pêkan e:
Çaxê zarok perwerde dibe di serî de divê zimanê dayikê rind fêr bibe, bi wî zimanê xwe yê rastî/eslî perwerde dibe û pey re fêrî zimanê duyemîn û yan jî sêyemîn dibe. Gelek caran ji bo vê nepêwîst e ku îlam ev perwerdeya zimanê di dibistanan de pêk were. Lewra zimanê zikmakî jixwe di malbatê de, ji dê û bav, xwîşk û birayan tê fêrbûn. Ji pey vê re êdî heke derfet hebe zimanê duyemîn tê hînbûn. Jixwe piranîya wan miletên cînarê hevdu ne, di nav hevdu de dijîn xwebera zimanê hevdu hîn dibin û bi awayekî baş hevdu têdigihêjin. Lê ji wan zimana kîjan yê serdest be, piranî ew bête bikaranîn helbet ew ji yên din bi bandortir dibe. Gava rewş asayî be, dema zext li ser zimanekî nebe, derfeta pêşketina hemû zimanan hebe, wê hingê ev têkilîya di navbera zimanan de şeklekî xwezayî pêk tê. Wê çaxê ziman peyv û têgehan didine hevdu û ji hevdu distînin. Loma bi vî tehrî ji dewlemendîyên hevdu sudwerdigirin. Jixwe mezopotamya wekî kanîya ziman û şaristanîyê di dîrokê de bûye mînakeke sereke û gelekî balkêş.
Lêbelê çi çaxê dewletên ku bingeha xwe li ser yek netewê danîne derketine holê êdî berêka ji bo pişaftin û tunekirina zimanên din xebitîne. Çimkî hebûna wan ziman û çandên dinê ji bo hebûna wan dibe xeter. Ev rewşa îro ya ku bûye sebeb ku gelek ziman ji holê rabin, bêne jibîrkirin ev pêvajo ye. Li gel vê bi pêşveçûna teknolajîyê ve windabûn pêşta çûye.
A divê çaxê em li meseleya duzimanîyê dinihêrin ji vê hêlê ve binirxînin. Çawa ku gelek babetan de rewşa me kurdan di bin xeterê de ye, mixabîn ev duzimanîya ku bi zorê destê hêzên dagirker li ser kurdan hatîye ferzkirin jî dibe sebebê tunebûna zimanê kurdî. Lewra tu îmkan di destê kurdan de tuneye, bi taybetî jî di destê me kurdên bakur de. Loma ev derfeta ku ji bo bidestxistina gelek hêjahîyan îro wekî jehreke kujêr di nav mêjîyê nifşên nû de bela dibe û heke ji bo perwerdeya bi zimanê zikmakî di demeke nêzîk de pêk neyê piranîya kurdan dê ji zimanê xwe bin. Jixwe îro ew beşa koçî dervayî kurdistanê kiriye bi bayê bezê bervî bi vê qonaxa dilsotîner ve dimeşe. Ev şetele/afata duzimanîyê dê koka me biqelîne.
Çaxê zarok perwerde dibe di serî de divê zimanê dayikê rind fêr bibe, bi wî zimanê xwe yê rastî/eslî perwerde dibe û pey re fêrî zimanê duyemîn û yan jî sêyemîn dibe. Gelek caran ji bo vê nepêwîst e ku îlam ev perwerdeya zimanê di dibistanan de pêk were. Lewra zimanê zikmakî jixwe di malbatê de, ji dê û bav, xwîşk û birayan tê fêrbûn. Ji pey vê re êdî heke derfet hebe zimanê duyemîn tê hînbûn. Jixwe piranîya wan miletên cînarê hevdu ne, di nav hevdu de dijîn xwebera zimanê hevdu hîn dibin û bi awayekî baş hevdu têdigihêjin. Lê ji wan zimana kîjan yê serdest be, piranî ew bête bikaranîn helbet ew ji yên din bi bandortir dibe. Gava rewş asayî be, dema zext li ser zimanekî nebe, derfeta pêşketina hemû zimanan hebe, wê hingê ev têkilîya di navbera zimanan de şeklekî xwezayî pêk tê. Wê çaxê ziman peyv û têgehan didine hevdu û ji hevdu distînin. Loma bi vî tehrî ji dewlemendîyên hevdu sudwerdigirin. Jixwe mezopotamya wekî kanîya ziman û şaristanîyê di dîrokê de bûye mînakeke sereke û gelekî balkêş.
Lêbelê çi çaxê dewletên ku bingeha xwe li ser yek netewê danîne derketine holê êdî berêka ji bo pişaftin û tunekirina zimanên din xebitîne. Çimkî hebûna wan ziman û çandên dinê ji bo hebûna wan dibe xeter. Ev rewşa îro ya ku bûye sebeb ku gelek ziman ji holê rabin, bêne jibîrkirin ev pêvajo ye. Li gel vê bi pêşveçûna teknolajîyê ve windabûn pêşta çûye.
A divê çaxê em li meseleya duzimanîyê dinihêrin ji vê hêlê ve binirxînin. Çawa ku gelek babetan de rewşa me kurdan di bin xeterê de ye, mixabîn ev duzimanîya ku bi zorê destê hêzên dagirker li ser kurdan hatîye ferzkirin jî dibe sebebê tunebûna zimanê kurdî. Lewra tu îmkan di destê kurdan de tuneye, bi taybetî jî di destê me kurdên bakur de. Loma ev derfeta ku ji bo bidestxistina gelek hêjahîyan îro wekî jehreke kujêr di nav mêjîyê nifşên nû de bela dibe û heke ji bo perwerdeya bi zimanê zikmakî di demeke nêzîk de pêk neyê piranîya kurdan dê ji zimanê xwe bin. Jixwe îro ew beşa koçî dervayî kurdistanê kiriye bi bayê bezê bervî bi vê qonaxa dilsotîner ve dimeşe. Ev şetele/afata duzimanîyê dê koka me biqelîne.
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)